Pesten: een groepsmechanisme

"Pffffff" Met een rood hoofd probeert Henk de ballon op te blazen. De zaal lacht hem midden in z'n gezicht uit. Ik heb Henk een modelleerballon gegeven die alleen door een geoefende blazer opgeblazen kan worden. "Sta je nu even voor paal Henk!" Vraag ik op een bespottende toon "Ja" zucht Henk met een bedrukt gezicht. "Dit lukt echt niet..." Iedereen in de zaal kijkt lachend en tevreden als Henk met een door mij opgeblazen ballon afdruipt naar z'n plaats. Ik had het weer 'goed gemaakt' door een mooie bloem van ballonnen te maken.

Henk is geen kind. In de zaal zaten ook geen kinderen. Het was een ouderavond op een basisschool over pesten. Alleen volwassenen waren uitgenodigd en Henk is de directeur van de school. Het voorbeeld was bedoeld om het verschil tussen plagen en pesten uit te leggen. Plagen is namelijk niet hetzelfde als pesten. Een plagerijtje is op een gelijkwaardige manier elkaar voor gek zetten. Plagen kan leuk zijn. Maar als het voor een partij niet leuk meer is, dan kan het pesten worden. En Henk vond het al snel niet leuk meer om 'voor paal' te staan voor de ouders van zijn leerlingen. In zijn boek "Treiteren op school" geeft Dan Olweus de volgende definitie van pesten:

"Een persoon wordt getreiterd of gepest als hij of zij herhaaldelijk en langdurig blootstaat aan negatieve handelingen verricht door een of meerdere personen."

Negatieve actie
Een kind wordt gepest of tot slachtoffer gemaakt als hij of zij herhaaldelijk en gedurende enige tijd blootgesteld wordt aan negatieve acties door een of meer anderen. Er is dan sprake van een ongelijkwaardige relatie in het nadeel van het slachtoffer. Dit kan leiden tot verstrekkende gevolgen in het leven van het slachtoffer. We spreken van een negatieve actie, als iemand met opzet een ander schade of ongemak toebrengt of daar een poging toe doet. Deze negatieve acties kunnen plaatsvinden in de vorm van:

• Fysiek contact
• Verbaal of non- verbaal contact
• Door iemand buiten de groep te sluiten
• De macht van de sterkste
  Henk liet zich 'voor paal zetten' en niemand nam het voor hem op. Ze dachten: "Bekijk het maar! straks pakt die man van Chris mij, in plaats van Henk."

Groepsmechanisme
Henk stond voor paal en iedereen lachte hem uit. Ik vroeg tijdens deze situatie aan een vrouw in het midden van de zaal waarom ze hem uitlachte. "Nou, gewoon!" antwoordde ze. "Het is grappig om te zien dat iemand voor gek wordt gezet." "Belachelijke situaties zijn soms leuk. Maar stel voor dat u zoiets overkomt," vroeg ik. "Ik denk dat ik mijzelf gekwetst en afgewezen zou voelen als u dit bij mij zou doen," antwoordde zij.

Van tevoren hadden Henk en ik afgesproken dat hij als voorbeeld zou dienen in een pestsituatie. Hij wilde de ouders van de kinderen van zijn school laten zien hoe 'pesten' als mechanisme in elkaar zit. En het werkte. Zelfs bij een groep ouders die speciaal waren gekomen om te leren hoe ze met pesten bij kinderen moeten omgaan, werkte het groepsmechanisme dat de basis is van pestgedrag.


Zondebok
Veel kinderen worden dagelijks op eenzelfde manier uitgelachen en bespot door een pestkop die de groep bespeelt. Klasgenoten lachen mee en weten niet wat voor een leed ze veroorzaken. Overal om ons heen worden volwassenen en kinderen tot zondebok gemaakt. We zien het uit de verte en spreken erover. We hebben medelijden zonder ons echt in te kunnen leven. Wie zelf slachtoffer is, ervaart hoe onterend het is.

Het begrip zondebok, dat gebruikt wordt om slachtoffers aan te duiden, is een Bijbels begrip. In de tijd van het Oude Testament werd tijdens de Grote Verzoendag een bokje apart genomen. Door middel van handenoplegging werd alle zonde, frustratie en wanhoop symbolisch op het kopje van de bok gelegd waarna het bokje, alleen in de droge, dorre woestijn werd gejaagd (Leviticus 16:21 -22).

Er is een aantal factoren, waardoor kinderen gemakkelijker slachtoffer worden:

• Anders zijn; bijvoorbeeld andere huidskleur, andere kleding
• Bereikbaar zijn; de zondebok is het slachtoffer van het afreageren van de frustratie, omdat voor de pestkop de bron van de frustratie niet bereikbaar is
• Weerloos zijn (niet weerbaar zijn); alleen degenen die niets terug durven te doen of kunnen, worden tot slachtoffer uitgekozen
• Eerder zondebok geweest zijn; wie eenmaal als zondebok bestempeld is, kan deze cyclus maar moeilijk doorbreken

Sociaal gebeuren
Het is mogelijk dat uiterlijke kenmerken een belangrijke rol spelen bij lichte pesterijen. Uit gesprekken met pesters komt echter naar voren dat zij zelf ook niet weten waarom ze pesten. Eén van de pesters, die onderwijsdeskundige Bob van der Meer ondervraagd heeft, zegt dat pesten een sociaal gebeuren is, dit wil zeggen: het vindt in groepsverband plaats. Als ze alleen is, bijvoorbeeld thuis, dan vindt ze het wel zielig voor het slachtoffer, maar als zij weer op school komt, is ze het medelijden weer helemaal vergeten en pest weer rustig door. Ze geeft aan dat daarbij een soort machtsgevoel een rol speelt. Ze voelt dat de groep van haar verwacht dat ze gaat pesten. De groep oefent een soort macht uit op haar. De pester zegt wel anders met andere kinderen te willen omgaan, maar weet niet hoe dit aan te pakken.

Drie mechanismen
Als er in een groep gepest wordt, waar niemand vat op kan krijgen, is het belangrijk om na te gaan welke groepsmechanismen onder de zichtbare oppervlakte spelen.

1. Het eerste psychologisch mechanisme.
   Het feit dat bijna alle leerlingen op de hoogte zijn van pesten in de klas, maar daar niet met anderen over praten, wordt 'samenzwering om te zwijgen' genoemd.
2. Het tweede mechanisme wordt het 'omstandersdilemma' genoemd. Dit is de tweestrijd waarin omstanders terechtkomen als ze worden geconfronteerd met pesten. Er bestaan twee soorten van dit soort 'ja-maarmechanismen'. Een voorbeeld van het eerste meer persoonlijke soort is "Ik heb geen tijd", een voorbeeld van het tweede, meer groepsverbonden soort "Het komt bij ons niet voor".
3. Het derde mechanisme bestaat uit 'het schuldig achten van het slachtoffer'. Deze drie mechanismen zijn er mede de oorzaak van dat leerkrachten het zondebok-fenomeen in de klas niet opmerken.

Henk stond 'voor paal' voor een groep volwassenen. Ze lachten hem uit en iedereen deed mee. Het is pijnlijk en duidelijk dat dezelfde groepsmechanismen werkzaam zijn onder volwassenen. Aan de andere kant is dit goed om te weten. Vanuit deze ervaring kunnen we kinderen die gepest worden en pestkoppen beter begrijpen en helpen.